خراسان غربی یا ایالت نیشابور در دوره ساسانیان

قلمرو ایران‌زمین در دوران ساسانیان؛ 

نیشابور (ابرشهر)، یکی از ایالت‌های اصلی ایران در این دوره، بوده‌است که ناحیه خراسان بزرگ غربی را در بر می‌گیرد.

خراسان غربی (ربع نیشابور)؛ این ناحیه یا بخشی از آن، در دوران پیش از اسلام ابرشهر نام داشت و یکی از مناطق ایران‌زمین در دوران هخامشیان، سلوکیان و اشکانیان بوده‌است.[1] در دوره پارتیان (اشکانیان)، ناحیه رِیوَند نیشابور یکی از نیایشگاه‌ها و زیارتگاه‌های مشهور ایران باستان به شمار می‌آمد و آتشکده آذربرزین مهر که در نزد پارت‌ها احترام بخصوصی داشت، در کوه رِیوَند جای داشت و وجود این آتشکده، زائران بی‌شماری را در سرتاسر دوره پارتی به این منطقه می‌کشانید.[2] ابرشهر، در طی دوران اشکانی، رونقی فراوان یافت؛ چنان‌که در پایان عهد اشکانیان و آغاز روزگار ساسانیان، منطقه‌ای شناخته شده بود.[3]
در دوره ساسانیان؛ خراسان، یکی از چهار استان مهم کشور به شمار می‌آمد؛ این استان، به چهار بخش تقسیم می‌شد و این بخش‌ها عبارت بودند از: مرو، نیشابور، هراتو بلخ.[4] از دوره ساسانیان است که این ناحیه، برگرفته از نام شاپور ساسانی، نامنیوشاپوهر (نیشاپور، نیشابور) گرفته و به عنوان کرسی ولایت ابرشهر[5] دوره رونق روزافزون خود را آغاز نمود. طبری، ابرشهر (نیشابور) را در کنار مرو، بلخ، گرگان، سیستان و خوارزم، جزو متصرفات اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانیان آورده و در کتیبهٔ شاپور در کعبه زرتشت، نام ابرشهر، نیز در حدود مرزهای ایرانشهر و از باج‌گذاران ساسانی ذکر شده‌است. ابرشهر در این زمان، یکی از استان‌های وسیع مملکت محسوب می‌شد[3] و ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک، بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام (جام) و زاوه، رستاک‌های مهم آن بودند.[6] مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود.[7] در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب «شاه» داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانه در ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد.[8]

  1. بهزاد نعمتی. نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور. . خراسان‌پژوهی، ش. شماره ٢ (سال اول، پاییز و زمستان ١٣٧٧): ص١٩٣.
  2. پرش به بالامری بویس. زردشتیان؛ باورها و آداب دینی‌آن‌ها. ترجمهٔ ترجمه عسگر بهرامی. تهران: انتشارات ققنوس، ١٣٨٩. ص١١٧.
  3.  پرش به بالا به:دانشنامه ایران. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٣٨٤. ص١١١.
  4. پرش به بالادانیل آل آلتون. تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: شرکت سهامی انتشار، ١٣٦٧. ص١٢.
  5. پرش به بالا ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر، ١٣٩٣. ص١٦١.
  6. پرش به بالا تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان. تهران: فرهنگ مکتوب، ١٣٨٥. ص٢٥.
  7. پرش به بالا ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر، ١٣٩٣. ص٩٨.
  8. پرش به بالا تاریخ ایران باستان. تهران: دنیای کتاب، ١٣٧٥. ج٤، ص ٢٨٤٨-٢٨٤٩.