نیشابور، مرکز خراسان غربی و پایتخت ایران در دوره صفاریان

صفاریان از نخستین حکومت‌های مستقل ایرانی بودند که نزدیک یک و نیم قرن (۲۴۷–۳۹۴ق) بر مناطق شرقی و جنوبی ایران مانند کابل، سیستان، کرمان و فارس و نیز در اوج قدرت خود بر خراسان حکومت می‌کردند.(۱) خراسان در این دوران (قرن سوم و چهار هجری) دارای چهار تختگاه بود که عبارتند از: نیشابور، هرات، مرو و بلخ.(۲) نیشابور به عنوان مرکز بخش غربی خراسان بزرگ، دارای تقسیمات منطقه‌ای، مناطق و ملحقاتی بود که عبارتند از: استوا، رخ، بشت، بیهق (شامل شهر و شهرستان سبزوار کنونی)، جوین، اسفراین، ارغیان، زوزن، زاوه، زام (جام)، باخرز، اشبند و خواف.(۳) 
یعقوب لیث صفاری، بنیانگذار حکومت صفاریان، در سال ۲۵۹ هجری با برکناری آخرین امیر طاهری (محمد بن طاهر)، بر نیشابور، دست یافت.(۴) یعقوب لیث صفاری و پس از او، برادرش عمرو بن لیث، مجدداً در سال ۲۷۹ هجری، نیشابور را پایتخت سلسله صفاریان قرار داد و عمارات زیادی بر شهر افزود.(۵) ابوحفص حداد و حمدون قصار، از پایه‌گذاران مکتب عرفانی ملامتیه خراسان، در این دوران می‌زیسته‌اند.(۶)

منابع:
۱. «صفاریان»، دانشنامه اهل بیت ویکی‌شیعه، ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶.
۲. «تاریخ بخارا»، ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی، ترجمه ابونصر محمد بن زفر بن محمد، تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات توس، ۱۳۶۳، ص۱۲۷.
۳. «اعلاق النفسیه»، احمد بن عمر معروف به ابن رسته، ترجمه حسین قره‌چانلو، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۵، ص۲۰۰.
۴. «تاریخ سیستان»، مؤلف نامعلوم، به تصحیح ملک‌الشعرای بهار، تهران: پدیده، ۱۳۶۶، ص ۲۲۳–۲۲۴.
۵. «نزهة القلوب»، حمدالله مستوفی قزوینی، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۳۶، ص۲۱۲.
۶. «جستجو در تصوف ایران»، عبدالحسین زرین‌کوب، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳، ص۳۳۸.