قلمرو حکومت عباسیان و نیشابور، مرکز خراسان غربی در دوره خلافت عباسی

نیشابور (مرکز خراسان بزرگ غربی) همزمان با ظهور و در سده نخست حکومت عباسیان؛ کانون تحولات تاریخی عمده خراسان این دوران به‌شمار می‌آید که شاخص‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- ابومسلم خراسانی، در سال ۱۳۰ هجری، نیشابور را از چیرگی حاکمان اموی رها ساخت(۱)؛ و در سال ۱۳۱ هجری این شهر را دارالاماره و پایتخت خود قرار داد. (۲) وی در مدت اقامت خود، در نیشابور، مسجد جامع بزرگی ساخت که به مسجد هزارستون معروف بوده‌است.(۳) او نخستین امیر ایرانی بود که در نیشابور پس از اسلام، تخت نهاد.

- پس از قتل ابومسلم در بغداد و به تحریک منصور، خلیفهٔ عباسی(۴)، در سال ۱۳۷ هجری، سنباد نیشابوری به خوخواهی ابومسلم در این شهر قیام کرد.(۵)

- در سال ۲۰۰ هجری، حضرت امام رضا علیه‌السلام، هشتمین پیشوای شیعیان، وارد نیشابور شد.(۶) از رویدهای این زمان می‌توان به استقبال و بدرقه باشکوه نیشابوریان از ایشان، اقامت کوتاه‌مدت آن امام همام و تدارک چند دیدار در نیشابور و روایت چند حدیث و بویژه حدیث «سلسلةالذهب» اشاره نمود.(۷)

- در سال ۲۱۵ هجری، عبدالله بن طاهر، نیشابور را به پایتختی حکومت طاهریان برگزید.(۸)

نیشابور، مرکز خراسان غربی یا خراسان باختری در دوران خلافت عباسی

منابع:

۱. «فرقه‌های اسلامی»، مادلونگ، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص۲۷.

۲. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۳۲۴۷.

۳. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۱۷٫۵.

۴. «آفرینش و تاریخ»، مطهر بن طاهر مقدسی، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، ۱۳۷۴، ص۹۳۵.

۵. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۲۳۵۱.

۶. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۰۸.

۷. «عیون اخبار الرضا»، ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین قمی شیخ صدوق، ترجمه محمدرضا مستفید و علی‌آکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۳، ص۲۹۹.

۸. «تاریخ ایران پس از اسلام تا سلاجقه»، ر.ن. فرای، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳، ص۸۶.