تبلیغات
پژوهشنامه خراسان غربی - تقسیمات جغرافیایی
منوی اصلی
پژوهشنامه خراسان غربی
تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و مسائل توسعه خراسان غربی

تقسیمات جغرافیایی ربع نیشابور (خراسان غربی)

تقسیمات شهرستان مرکزی

شهر نیشابور یا ابرشهر، قصبه یا شهرستان مرکز ربع نیشابور، خود به چهار بخش یا ربع تقسیم می‌شده که ریوند، مازل، شامات (یا تک‌آب) و بشتفروش نام داشته‌اند. ربع‌های نیشابور، از مرکز شهر (مسجد جامع)، در جهت صحرا و کوه، به چهار طرف کشیده شده بودند؛ آن قسمت از هر ربع که پیوسته به شهر بود محله؛ و آنچه در صحرا و کوه و بیرون از شهر بود «ربع» نامیده می‌شد[۲۴]

ربع ریوند که در ناحیه میان طوس و بیهق و بشت (ترشیز) قرار داشت به شهری به همین نام (= شهر ریوند) منسوب بود. ربع شامات، که از مسجد جامع بود تا حدود بشت، به سمت کم‌ارتفاع دشت نیشابور بوده و چون آب کاریزها به سمت آن روان بوده، تکاب نیز نامیده شده‌است. ربع مازل که از روستاهای آن می‌توان به بشتقان (فوشنجان) و فرخک اشاره نمود، دارای نهرهای پرآب و ریواس بسیار معروف بوده. ربع بشتفروش، وسیع‌ترین و آبادترین ربع نیشابور بوده، زردآلو و انگور آن معروف، و روستاهای خرق (خرو) و بشتفروش در این ربع قرار داشته‌اند.[۲۵][۲۶]

ربع‌های قصبه (شهرستان) نیشابور قدیم، بر پایه آگاهی‌های یادشده در کتاب تاریخ الحاکم و کتاب جغرافیای مَقدِسی:

نام ربعحدود و مرزهاآبادی‌های معروفویژگی‌ها
رِیْوَنْدطول: از مسجد جامع (مرکز شهر) تا مزرعه احمدآباد در ابتدای بیهق؛ عرض: از مرز توستا مرز پشترِیْوَنْدبیش از پانصد روستا؛ قنات‌های فراوان؛ تاکستان‌های بسیار و میوه‌های نیکو؛ معدن فیروزه
شاماتطول: از مسجد جامع (مرکز شهر) تا مرز پشت؛ عرض: از مرز بیهق تا مرز رُخ-بیش از سیصد روستا؛ گذرگاه راه فارس و سمنان از سوی قهستان؛ کشتزارهای بسیار؛ محل سرازیر و روان شدن کاریزهای قصبه
مازُل-فرخک، موسنقان (فوشنجان)، باغ فرکگردشگاه (مواضع تفرّج و تنژّه)؛ روستاهای شگفت‌انگیز؛ ریواس ممتاز؛ نهرهای خروشنده؛ مرغوبیت اراضی
بشفروش-خرق، بشفروشبزرگترین ناحیه قصبه؛ روستاهای بزرگ و آباد؛ ناحیه‌ای سودآور؛ محصول فراوان و نیکوی انگور و زردآلو

شهرستان‌های ربع نیشابور

متون جغرافیایی و تاریخی قدیم، با اختلاف کم و بیش، ۱۲ ولایت (شهرستان) را جزء ولایت‌های ربع نیشابور نام برده‌اند. در اینجا، روایت‌های دو منبع شناخته شده در حوزه جغرافیای تاریخی خراسان و ایران، آمده‌است:

روایت تاریخ نیشابور الحاکم

کتاب «تاریخ نیشابور» ابوعبدالله حاکم نیشابوری، مهم‌ترین منبع جغرافیای تاریخی نیشابور کهن به شمار می‌آید. نویسنده، دوازده ولایت (شهرستان)، در زمره ولایت‌هایی که آنها را به نیشابور نسبت می‌دهند و بزرگان آن ولایت‌ها را نیشابوری می‌خوانند، برشمرده است:[۲۷]

تاریخ نیشابور نوشته ابوعبدالله حاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱هـ. ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی ربع نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن چهارم هجری قمری است.
نام ولایتنام دیگرحدود و مرزهاتوصیف
ولایت بیهق-از مرز ربع ریوند تا مرز دامغانگستردگی و وسعت
ولایت جوین--منشأ اولیا و علما
ولایت اسفراینمهرجان-زادگاه انوشیروان
ولایت خبوشاناستوامیان نسا و اسفراین و توسدارای روستاهای بزرگ و آبادان
ولایت ارغیان--ولایتی آبادان و دارای دانشمندان بسیار
ولایت پشتعربستان خراسان-فراوانی دانشمندان و ادیبان بزرگ
ولایت رخ--قدمت تاریخی و جایگاه بزرگان
ولایت زوزن--عمارت‌ها و عالمان درخور
ولایت خواف-متصل به زوزنزادگاه ابوقابوس مَلِکِ شام
ولایت ازقند--ولایت آباد و سرسبز
ولایت جام وباخرز---
ولایت جاجرم-میان جوین و جرجاندارای روستاهای آباد و بزرگان مشهور

روایت احسن‌التقاسیم مقدسی

محمد مقدسی، تقسیمات جغرافیای ربع نیشابور را در قالب دوازده رستاق (= ولایت، شهرستان) و سه خزانه و قصر و دار تبیین می‌نماید. او بشت، بیهق، کویان، جاجرم، اسفراین، استوا، اسفند، جام، باخرز، خواف، زاوه، رخ را در دسته ولایت‌های تابعه نیشابور و زوزن را دار آن و بوزجان را قصر آن و توس و نسا و ابیود را خزانه‌های نیشابور می‌داند.[۲۸]

ولایت‌های دوازده‌گانه ربع نیشابور؛ در جغرافیای احسن‌التقاسیم مَقدِسی:

نام ولایتنام شهرهای ولایتتوصیف
ولایت بشتطرثیث، کندرمهم‌ترین ولایت‌های دوازده‌گانه، دارای هفت منبر
ولایت بیهقسوزوار، خسروجرددارای مردمی ادب‌دوست
ولایت کویانآزادواردارای مردم اهل حدیث و ادب‌دوست
ولایت جاجرمجاجرمولایتی کوچک و ثروتمند
ولایت اسفرایناسفراینکشاورزی خوب، دارای مردمی اهل حدیث
ولایت استوااستوا، خوجان، دوینولایتی بزرگ و تأمین کننده میوه نیشابور
ولایت اسفند--
ولایت زامبوزگان-
ولایت باخرزمالنمرکز حبوبات و مویز
ولایت خوافسلومکمرکز مویز
ولایت زاوه-مرکز مویز
ولایت رختنفک-

ولایت‌های خزانه، دار و قصر ربع نیشابور؛ در جغرافیای احسن‌التقاسیم مَقدِسی:

نام ولایتنوعنام شهرهای ولایتتوصیف
ولایت زوزندار-شهری بزرگ
ولایت بوزجانقصر-کاخ با شهرکی بزرگ
ولایت توسخزانهطابران، نوقان، جناوذ (گناواذ)بزرگ و باستانی
ولایت نساخزانهنسا، سفینقان، جرمقان، افراوه، شارستانهگردشگاه، پاکیزه و منظم
ولایت ابیوردخزانهمهنه، کوفنرونق و ارزانی و حاصلخیزی