تبلیغات
پژوهشنامه خراسان غربی
منوی اصلی
پژوهشنامه خراسان غربی
تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و مسائل توسعه خراسان غربی
  • نام نیشابور و دگرگونی‌های آن در گذر تاریخ

    نیشابور، 
    نامی است آشنا در تاریخ فرهنگ و تمدن ایران. پیشینه نام نیشابور یا جای‌نام‌شناخت نیشابور؛ به بررسی سرگذشت و چگونگی نام‌گذاری، و همچنین واکاوی درونمایهٔ نام‌های نهاده شده بر جغرافیای نیشابور می‌پردازد. جای‌نام‌شناسی، شاخه‌ای است که به شناخت نام‌های جغرافیایی (یا جای‌نام‌ها یا توپونیم‌ها Toponyms) ویژه گردیده است. جای‌نام‌ها در بر گیرندهٔ بن‌مایه‌هایی از تاریخ، جغرافیا، اساطیر و فرهنگ هر ملت بوده و همچون بناهای تاریخی و اشیاء موزه‌ای، به مثابهٔ بخش مهمی از میراث فرهنگی؛ سند هویت و شناسنامهٔ هر سرزمین و باشندگان آن به‌شمار می‌آیند. به عبارتی؛ یک نام، هم شاخص و هم معیار شناخت است و هم واقعیت‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی سخن می‌گوید. از همین روی؛ بررسی و واکاوی پیشینه نام‌های نیشابور، کاری بایسته و ارجمند در راستای شناخت پیشینه تاریخی و فرهنگی و ویژگی‌های اقلیمی این دیار، به‌شمار می‌آید. شماری از نام‌ها و لقب‌ها (نام‌های توصیفی( همراه با دگرگونی‌هایی چند؛ مانداک و کارنامهٔ تاریخی کهن و آکنده از فراز و نشیب‌های فراوان و تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعیِ چندان این بوم در گذر دوران‌هاست؛ نام‌هایی همچون دژ سنگی، رئونت، ابرشهر، نیشاپور، شادیاخ و … و لقب‌هایی همچون دهلیز مشرق، شهر فیروزه، ام‌البلاد، دارالعلم، مدینةالرضا و … که درونمایهٔ این نوشتار قرار گرفته‌اند.
    برای خواندن ادامه این نوشتار، بر روی اینجا کلیک نمایید.
    آخرین ویرایش: 1397/05/27 18:12
    دیدگاه شما
  • نیشابور، مرکز خراسان غربی و پایتخت ایران در دوره صفاریان

    صفاریان از نخستین حکومت‌های مستقل ایرانی بودند که نزدیک یک و نیم قرن (۲۴۷–۳۹۴ق) بر مناطق شرقی و جنوبی ایران مانند کابل، سیستان، کرمان و فارس و نیز در اوج قدرت خود بر خراسان حکومت می‌کردند.(۱) خراسان در این دوران (قرن سوم و چهار هجری) دارای چهار تختگاه بود که عبارتند از: نیشابور، هرات، مرو و بلخ.(۲) نیشابور به عنوان مرکز بخش غربی خراسان بزرگ، دارای تقسیمات منطقه‌ای، مناطق و ملحقاتی بود که عبارتند از: استوا، رخ، بشت، بیهق (شامل شهر و شهرستان سبزوار کنونی)، جوین، اسفراین، ارغیان، زوزن، زاوه، زام (جام)، باخرز، اشبند و خواف.(۳) 
    یعقوب لیث صفاری، بنیانگذار حکومت صفاریان، در سال ۲۵۹ هجری با برکناری آخرین امیر طاهری (محمد بن طاهر)، بر نیشابور، دست یافت.(۴) یعقوب لیث صفاری و پس از او، برادرش عمرو بن لیث، مجدداً در سال ۲۷۹ هجری، نیشابور را پایتخت سلسله صفاریان قرار داد و عمارات زیادی بر شهر افزود.(۵) ابوحفص حداد و حمدون قصار، از پایه‌گذاران مکتب عرفانی ملامتیه خراسان، در این دوران می‌زیسته‌اند.(۶)

    منابع:
    ۱. «صفاریان»، دانشنامه اهل بیت ویکی‌شیعه، ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶.
    ۲. «تاریخ بخارا»، ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی، ترجمه ابونصر محمد بن زفر بن محمد، تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات توس، ۱۳۶۳، ص۱۲۷.
    ۳. «اعلاق النفسیه»، احمد بن عمر معروف به ابن رسته، ترجمه حسین قره‌چانلو، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۵، ص۲۰۰.
    ۴. «تاریخ سیستان»، مؤلف نامعلوم، به تصحیح ملک‌الشعرای بهار، تهران: پدیده، ۱۳۶۶، ص ۲۲۳–۲۲۴.
    ۵. «نزهة القلوب»، حمدالله مستوفی قزوینی، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۳۶، ص۲۱۲.
    ۶. «جستجو در تصوف ایران»، عبدالحسین زرین‌کوب، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳، ص۳۳۸.
    آخرین ویرایش: 1396/10/3 12:02
    دیدگاه شما
  • نیشابور، مرکز خراسان غربی، از شهرهای مهم دوره ساسانیان

    نقشه تاریخی بالا، قلمرو ایرانشهر را در دوران اردشیر و شاپور اول ساسانی نشان می‌دهد؛ در این نقشه، در محدوده خراسان غربی؛ شهر نیشابور، در زمره شهرهای مهم ایرانشهر (ایران) این دوران، برجسته گردیده‌است.(۱) 
    یکی از اسناد مهم جغرافیایی این دوران، کتیبه‌های کعبه زرتشت در محوطه باستانی نقش رستم است.(۲) در بند اول و دوم کتیبه پهلوی کعبه زرتشت، از نواحی و شهرهایی که در زیر نگین فرمانروایی شاپور قرار دارند نام برده شده و در بند دوم نام کهن نیشابور به گونه تمام‌اپارخشتر (=ابرشهر؛ نام پیشین نیشابور) در کنار نام شهرها و نواحی دیگر آمده‌است. بدین گونه؛ «وروچان، سیکان، اران، بلاسگان تا فراز به کوهِ کاف و در آرانان و به همه کوهِ پریشخوار، ماد، گرگان، مرو، هرات و تمام‌اپارخشتر (ابرشهر= نیشابور)، کرمان، سکستان، توران، مکران، پارتان، هندوستان، کوشان شهر تا فراز به پیشاور و تا به کاش (=کاشغر)، سغد و چاچستان ... دریا مزون شهر.»(۳)(۴)

    منابع:
    ۱. «مفهوم ایرانشهر به روایت دکتر تورج دریایی»، وبگاه ساسانیان: پژوهشی در تاریخ ساسانی، ۱۰ اسفند ۱۳۹۳.
    ۲. دانشنامه دانش‌گستر»، زیر نظر علی رامین، کامران فانی، محمدعلی سادات، تهران: مؤسسه علمی فرهنگی دانش‌گستر، ۱۳۸، ج۱۳،ص۱۶۰.
    ۳. تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶، ص۸۶.
    ۴. اکبری، امیر، «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال سوم، ش ۱۱، تابستان ۸۷، ص۳۱-۳۷.
    آخرین ویرایش: 1396/10/3 12:02
    دیدگاه شما
  • قلمرو حکومت عباسیان و نیشابور، مرکز خراسان غربی در دوره خلافت عباسی

    نیشابور (مرکز خراسان بزرگ غربی) همزمان با ظهور و در سده نخست حکومت عباسیان؛ کانون تحولات تاریخی عمده خراسان این دوران به‌شمار می‌آید که شاخص‌ترین آن‌ها عبارتند از:

    - ابومسلم خراسانی، در سال ۱۳۰ هجری، نیشابور را از چیرگی حاکمان اموی رها ساخت(۱)؛ و در سال ۱۳۱ هجری این شهر را دارالاماره و پایتخت خود قرار داد. (۲) وی در مدت اقامت خود، در نیشابور، مسجد جامع بزرگی ساخت که به مسجد هزارستون معروف بوده‌است.(۳) او نخستین امیر ایرانی بود که در نیشابور پس از اسلام، تخت نهاد.

    - پس از قتل ابومسلم در بغداد و به تحریک منصور، خلیفهٔ عباسی(۴)، در سال ۱۳۷ هجری، سنباد نیشابوری به خوخواهی ابومسلم در این شهر قیام کرد.(۵)

    - در سال ۲۰۰ هجری، حضرت امام رضا علیه‌السلام، هشتمین پیشوای شیعیان، وارد نیشابور شد.(۶) از رویدهای این زمان می‌توان به استقبال و بدرقه باشکوه نیشابوریان از ایشان، اقامت کوتاه‌مدت آن امام همام و تدارک چند دیدار در نیشابور و روایت چند حدیث و بویژه حدیث «سلسلةالذهب» اشاره نمود.(۷)

    - در سال ۲۱۵ هجری، عبدالله بن طاهر، نیشابور را به پایتختی حکومت طاهریان برگزید.(۸)

    نیشابور، مرکز خراسان غربی یا خراسان باختری در دوران خلافت عباسی

    منابع:

    ۱. «فرقه‌های اسلامی»، مادلونگ، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص۲۷.

    ۲. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۳۲۴۷.

    ۳. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۱۷٫۵.

    ۴. «آفرینش و تاریخ»، مطهر بن طاهر مقدسی، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، ۱۳۷۴، ص۹۳۵.

    ۵. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۲۳۵۱.

    ۶. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۰۸.

    ۷. «عیون اخبار الرضا»، ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین قمی شیخ صدوق، ترجمه محمدرضا مستفید و علی‌آکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۳، ص۲۹۹.

    ۸. «تاریخ ایران پس از اسلام تا سلاجقه»، ر.ن. فرای، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳، ص۸۶.

    آخرین ویرایش: 1396/10/3 12:05
    دیدگاه شما
  • قلمرو طاهریان؛ نیشابور مرکز خراسان غربی و پایتخت طاهریان

    به گزارش «پژوهشنامه خراسان غربی»: شهرهای خراسانی همچون سمرقند، بخارا، مرو، نیشابور، هرات، بلخ و غزنین؛ بخاطر نقش و تأثیری که در تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران، از خود بر جای گذاشته‌اند از جمله ریشه‌های پهنه فرهنگی ایران بزرگ به‌شمار می‌آیند و نیشابور، تنها شهر عمده‌ای است که از میان این مادرشهرهای خراسانی، در ایران معاصر، باقی مانده‌است. خراسان کنونی موجود در مرزهای سیاسی ایران؛ در واقع، بخش غربی خراسان بزرگ یا خراسان غربی است که به تعبیر متون جغرافیایی و قدیمی کهن، «ربع نیشابور» یا «ایالت ابرشهر»، خوانده می‌شود. نوشتار زیر، معرفی مختصری بر نیشابور دوره طاهری (۲۰۷–۲۵۹هـ. ق) است که از بخش «نیشابور» مقاله «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان» نوشته دکتر امیر اکبری گزیده گردیده‌است. آقای دکتر اکبری، استادیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد است و مقاله ایشان در شماره ۱۹ (دوره ۵؛ تابستان ۱۳۸۹) فصلنامه علمی-پژوهشی «پژوهش‌نامه تاریخ» منتشر شده‌است.

    خراسان به عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تمدنی ایران، در دوران قبل و بعد از اسلام، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. پس به دنبال فتح این سرزمین به دست مسلمانان، اهمیت آن، به سرعت درک گردید. آرزوی ابومسلم، در کسب حکومت خراسان، اگرچه دست نداد. اما طاهر بن حسین، توانست اولین حکومت ایرانی را در این سرزمین بزرگ برقرار سازد. قلمرو حکومت طاهریان، در خراسان، چنان گسترده بود که از نظر مأمون؛ این سرزمین، یک کشور، به‌شمار می‌آمد؛ و در میان شهرهای بسیار آبادی که طاهریان در قلمرو خود داشتند، چهار شهر خراسان، در تقسیم‌بندی جغرافیای این سرزمین در پیش و پس از اسلام اهمیت و جایگاه ویژه‌ای داشت: نیشابور، مرو، هرات و بلخ به عنوان شهرهای اربعه (چهارگانه) خراسان به لحاظ اهمیت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دیرینه خود، در عصر طاهریان نیز مورد توجه قرار گرفت.

    آخرین ویرایش: 1396/10/3 12:05
    دیدگاه شما
تعداد صفحات : 3 1 2 3