تبلیغات
پژوهشنامه خراسان غربی
منوی اصلی
پژوهشنامه خراسان غربی
تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و مسائل توسعه خراسان غربی
  • نیشابور، مرکز خراسان غربی، از شهرهای مهم دوره ساسانیان

    نقشه تاریخی بالا، قلمرو ایرانشهر را در دوران اردشیر و شاپور اول ساسانی نشان می‌دهد؛ در این نقشه، در محدوده خراسان غربی؛ شهر نیشابور، در زمره شهرهای مهم ایرانشهر (ایران) این دوران، برجسته گردیده‌است.(۱) 
    یکی از اسناد مهم جغرافیایی این دوران، کتیبه‌های کعبه زرتشت در محوطه باستانی نقش رستم است.(۲) در بند اول و دوم کتیبه پهلوی کعبه زرتشت، از نواحی و شهرهایی که در زیر نگین فرمانروایی شاپور قرار دارند نام برده شده و در بند دوم نام کهن نیشابور به گونه تمام‌اپارخشتر (=ابرشهر؛ نام پیشین نیشابور) در کنار نام شهرها و نواحی دیگر آمده‌است. بدین گونه؛ «وروچان، سیکان، اران، بلاسگان تا فراز به کوهِ کاف و در آرانان و به همه کوهِ پریشخوار، ماد، گرگان، مرو، هرات و تمام‌اپارخشتر (ابرشهر= نیشابور)، کرمان، سکستان، توران، مکران، پارتان، هندوستان، کوشان شهر تا فراز به پیشاور و تا به کاش (=کاشغر)، سغد و چاچستان ... دریا مزون شهر.»(۳)(۴)

    منابع:
    ۱. «مفهوم ایرانشهر به روایت دکتر تورج دریایی»، وبگاه ساسانیان: پژوهشی در تاریخ ساسانی، ۱۰ اسفند ۱۳۹۳.
    ۲. دانشنامه دانش‌گستر»، زیر نظر علی رامین، کامران فانی، محمدعلی سادات، تهران: مؤسسه علمی فرهنگی دانش‌گستر، ۱۳۸، ج۱۳،ص۱۶۰.
    ۳. تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶، ص۸۶.
    ۴. اکبری، امیر، «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال سوم، ش ۱۱، تابستان ۸۷، ص۳۱-۳۷.
    آخرین ویرایش: 1396/08/15 12:12
    دیدگاه شما
  • قلمرو حکومت عباسیان و نیشابور، مرکز خراسان غربی در دوره خلافت عباسی

    نیشابور (مرکز خراسان بزرگ غربی) همزمان با ظهور و در سده نخست حکومت عباسیان؛ کانون تحولات تاریخی عمده خراسان این دوران به‌شمار می‌آید که شاخص‌ترین آن‌ها عبارتند از:

    - ابومسلم خراسانی، در سال ۱۳۰ هجری، نیشابور را از چیرگی حاکمان اموی رها ساخت(۱)؛ و در سال ۱۳۱ هجری این شهر را دارالاماره و پایتخت خود قرار داد. (۲) وی در مدت اقامت خود، در نیشابور، مسجد جامع بزرگی ساخت که به مسجد هزارستون معروف بوده‌است.(۳) او نخستین امیر ایرانی بود که در نیشابور پس از اسلام، تخت نهاد.

    - پس از قتل ابومسلم در بغداد و به تحریک منصور، خلیفهٔ عباسی(۴)، در سال ۱۳۷ هجری، سنباد نیشابوری به خوخواهی ابومسلم در این شهر قیام کرد.(۵)

    - در سال ۲۰۰ هجری، حضرت امام رضا علیه‌السلام، هشتمین پیشوای شیعیان، وارد نیشابور شد.(۶) از رویدهای این زمان می‌توان به استقبال و بدرقه باشکوه نیشابوریان از ایشان، اقامت کوتاه‌مدت آن امام همام و تدارک چند دیدار در نیشابور و روایت چند حدیث و بویژه حدیث «سلسلةالذهب» اشاره نمود.(۷)

    - در سال ۲۱۵ هجری، عبدالله بن طاهر، نیشابور را به پایتختی حکومت طاهریان برگزید.(۸)

    نیشابور، مرکز خراسان غربی یا خراسان باختری در دوران خلافت عباسی

    منابع:

    ۱. «فرقه‌های اسلامی»، مادلونگ، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، ص۲۷.

    ۲. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۳۲۴۷.

    ۳. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۱۷٫۵.

    ۴. «آفرینش و تاریخ»، مطهر بن طاهر مقدسی، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، ۱۳۷۴، ص۹۳۵.

    ۵. «تاریخ کامل»، عزالدین ابن اثیر، ترجمه محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴، ج۷، ص ۲۳۵۱.

    ۶. «تاریخ نیشابور»، ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه، ۱۳۷۴، ص۲۰۸.

    ۷. «عیون اخبار الرضا»، ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین قمی شیخ صدوق، ترجمه محمدرضا مستفید و علی‌آکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۳، ص۲۹۹.

    ۸. «تاریخ ایران پس از اسلام تا سلاجقه»، ر.ن. فرای، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳، ص۸۶.

    آخرین ویرایش: 1396/08/8 07:45
    دیدگاه شما
  • قلمرو طاهریان؛ نیشابور مرکز خراسان غربی و پایتخت طاهریان

    به گزارش «پژوهشنامه خراسان غربی»: شهرهای خراسانی همچون سمرقند، بخارا، مرو، نیشابور، هرات، بلخ و غزنین؛ بخاطر نقش و تأثیری که در تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران، از خود بر جای گذاشته‌اند از جمله ریشه‌های پهنه فرهنگی ایران بزرگ به‌شمار می‌آیند و نیشابور، تنها شهر عمده‌ای است که از میان این مادرشهرهای خراسانی، در ایران معاصر، باقی مانده‌است. خراسان کنونی موجود در مرزهای سیاسی ایران؛ در واقع، بخش غربی خراسان بزرگ یا خراسان غربی است که به تعبیر متون جغرافیایی و قدیمی کهن، «ربع نیشابور» یا «ایالت ابرشهر»، خوانده می‌شود. نوشتار زیر، معرفی مختصری بر نیشابور دوره طاهری (۲۰۷–۲۵۹هـ. ق) است که از بخش «نیشابور» مقاله «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسان» نوشته دکتر امیر اکبری گزیده گردیده‌است. آقای دکتر اکبری، استادیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد است و مقاله ایشان در شماره ۱۹ (دوره ۵؛ تابستان ۱۳۸۹) فصلنامه علمی-پژوهشی «پژوهش‌نامه تاریخ» منتشر شده‌است.

    خراسان به عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تمدنی ایران، در دوران قبل و بعد از اسلام، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. پس به دنبال فتح این سرزمین به دست مسلمانان، اهمیت آن، به سرعت درک گردید. آرزوی ابومسلم، در کسب حکومت خراسان، اگرچه دست نداد. اما طاهر بن حسین، توانست اولین حکومت ایرانی را در این سرزمین بزرگ برقرار سازد. قلمرو حکومت طاهریان، در خراسان، چنان گسترده بود که از نظر مأمون؛ این سرزمین، یک کشور، به‌شمار می‌آمد؛ و در میان شهرهای بسیار آبادی که طاهریان در قلمرو خود داشتند، چهار شهر خراسان، در تقسیم‌بندی جغرافیای این سرزمین در پیش و پس از اسلام اهمیت و جایگاه ویژه‌ای داشت: نیشابور، مرو، هرات و بلخ به عنوان شهرهای اربعه (چهارگانه) خراسان به لحاظ اهمیت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دیرینه خود، در عصر طاهریان نیز مورد توجه قرار گرفت.

    آخرین ویرایش: 1396/07/20 15:45
    دیدگاه شما
  • نقشه ایالت ابرشهر (خراسان غربی) در ایران دوران ساسانیان

    «خراسان غربی»، در اصطلاح جغرافیای تاریخی و فرهنگی به بخش غربی خراسان بزرگ ایران‌زمین اطلاع می‌گردد. این ناحیه، خراسان کنونی ایران را در گستره پوشش خود قرار می‌دهد. نیشابور Neyshabur)؛ نیشاپور Nishapur یا ابرشهر (Abarshahr تقریبا در مرکز جغرافیای این ناحیه‌ گسترده قرار دارد و این شهر، سده‌ها (بویژه در دوران اوج شکوفایی خراسان و ایران بزرگ فرهنگی) مرکز حکومتی و کانون تحولات سیاسی – اجتماعی؛ و امروزه نیز گرانیگاه تاریخ و پایگاه هویت فرهنگی این ناحیه می‌باشد. در «فرهنگ اساطیر ایرانی» درباره این شهر آمده است: »ابرشهر، نام قدیم نیشابور است. کدخدایی ابرشهر را دستان سام، شکوه بخشید. ابرشهر را ابرنگ‌شهر گویند. دریاچه سوبر (سوگر) بر سر کوه توس، در این شهر قرار دارد. سروش و اردیبهشت در حق این شهر، آفرین کرد، بدین روی؛ اسب‌داری، زیناوندی، ستبرکمانی، پاکیزگی و پیدایی و آرامش و خیاگری و بلند‌آوازگی بر این شهر، بیشتر است.» و در جایی دیگر می‌افزاید: «آذر برزین‌مهر، یکی از سه آتش مقدس آیین زردشتی بود که در کوه ریوند در شمال غربی نیشابور، جای داشته است.»(1)

    پروفسور «آرتور کریستنسن» (Arthur Christensen) نویسنده کتاب ارزشمند "L'iran sous les Sassanides"   که به فارسی، تحت عنوان «ایران در زمان ساسانیان» ترجمه و منتشر شده، نیز درباره آتشگاه نیشابور، نوشته است: «آذر برزین‌مهر یا آتشکده کشاورزان، در مشرق مملکت، در کوه‌های ریوند شمال غربی نیشابور، واقع بود.» کریستنسن، نیشابور (ابرشهر) را همچنین یکی از ایالت‌های امپراتوری ساسانی معرفی می‌نماید که تحت فرمانروایی یک نفر مرزبان قرار داشته و لقب مرزبان نیشابور، «کنارنگ» بوده است. ایالت‌های دارای مرزبان ذکرشده در کتاب «ایران در زمان ساسانیان» عبارتند از: ارمنستان، بیت‌آرمائی، پارس، کرمان، سپاهان، آذربایجان، طبرستان، زرنگ، بحرین، هرات، مرو، سرخس، نیشابور (ابرشهر) و طوس.(2) در نقشه‌ ایران دوره ساسانی‌ها (همچنین درج شده، در بالای همین نوشتار) مربوط به مقاله "The Sasanian Period: Foundation of the Empire" در دانشنامه بریتانیکا (Encyclopædia Britannica)، موقعیت نیشابور (ابرشهر: مرکز ایالت ساسانی به همین نام Abarshahr)، مشخص شده است.

     

    منابع:

    1. «فرهنگ اساطیر ایرانی»، خسرو قلی‌زاده، تهران: کتاب پارسه، 1392، ص 60، 39.

    2. «ایران در زمان ساسانیان»، آرتور کریستن‌سن، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، 1393، ص121، 98.

    آخرین ویرایش: 1396/07/15 14:02
    دیدگاه شما
  • سرخس، دروازه خراسان غربی

    خراسان غربی (خراسان باختری یا رَبْعِ نِیشابور) یکی از چهار بخش خراسان بزرگ است، که با تطبیق بر جغرافیای امروز، مجموعه خراسان کنونی که در مرزهای سیاسی ایران معاصر وجود دارد را در بر می‌گیرد. این منطقه، در عرف جغرافیانویسان و مورخان قدیم، ناحیه‌ای است که در جنوب، از حدود کاشمر امروز، شروع می‌شود، تا دامنه کوه‌های هزارمسجد در شمال، در حدود خبوشان (قوچان کنونی) می‌گسترد و از مشرق، در حدود تون (فردوس کنونی) و گناباد و طبس، تا مرز گرگان را در غرب، فرا می‌گیرد.[*] 

    در مقاله‌ای  با عنوان «شهرستان سرخس و مهم‌ترین وقایع تاریخ آن» نوشته ابراهیم زنگنه، منتشر شده در مجله گنجبنه معارف، به جغرافیای تاریخ این شهرستان تاریخ و کهن خراسان پرداخته است. سرخس، شهری است در میان دو  و به عبارتی سه کرسی و تختگاه خراسان بزرگ (نیشابور، مرو و هرات)؛ و گذرگاهی کهن و پراهمیت در ارتباطات جاده‌ای، اقتصادی، فرهنگی بخش شمالی خراسان بزرگ (ربع مرو) با بخش غربی خراسان (ربع نیشابور) می‌باشد؛ چنانکه در متون تاریخی و جغرافیایی قدیم، از سرخس با عنوان «دروازه خراسان غربی» و «پناهگاه نیشابور» یاد کرده‌اند. و براستی که سرخس، در طول دوران خود پشتوانه ارتباطات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خراسان غربی (نیشابور بزرگ) بوده است. در زیر گزیده‌ای از مقاله یادشده می‌آید.  

    شهر سرخس تقریبا در مرکز خراسان بزرگ و در مسیر شاهراهی بزرگ که از بغداد شروع و به مرو و هرات ختم می‌شده قرار داشته و در حقیقت در چهارراه اقوام مختلف واقع بوده است و جاده معروف ابریشم(1) که از «سیانک» (شیان) پایتخت چین قدیم آغاز و به رم ختم می‌شده از مدخل سرخس وارد ایران کنونی می‌گردیده است و منازلی مانند رباط شرف و رباط ماهی که در این منطقه و بر کنار این جاده اقتصادی بین المللی به منظور رفاه مسافران ساخته شده بوده به صورت نیمه ویرانی و یا ویرانه هنوز برجای مانده است.

    شرایط اقلیمی خراسان قدیم، ایجاب می‌کرد که راه‌های شرقی و غربی، از ناحیه سرخس بگذرد. زیرا مرکز خراسان شمالی را صحراهایی خشک فراگرفته بود که بخش‌های آباد در شرق و غرب آن را از هم جدا می‌کرد. سرخس در مدخل بخش غربی در حد فاصل «مرو» و «نیشابور» واقع بود. سرخس، برای کاروانیانی که از مرو به غرب خراسان می‌آمدند و دشواری‌های عبور از صحرای خشک بین این دو شهر را تحمل کرده بودند، نقطه امیدی به شمار می‌آمد، چه این شهر بر کناره نیمه خشک خراسان غربی قرار داشت و دست کم از برکت رودی که ایامی از سال را آب شیرین داشت بهره‌مند بود. کاروانیان هنگام ورود به سرخس به دریانوردانی شبیه بودند که در پی گذر از دریایی بی‌کران به ساحلی نیمه‌خشک پا می‌گذاردند و به امید رسیدن به سرزمینی پرنعمت، شادمانی می‌کردند لذا سرخس یا دروازه خراسان غربی با این که از دیرباز بسیار فراخ نعمت نبوده، ولی به چشم تازه‌واردانی که از شرق می‌آمدند آرامش‌دهنده و امیدبخش بوده است.(2)

    آخرین ویرایش: 1396/07/13 21:20
    دیدگاه شما
تعداد صفحات : 3 1 2 3